Urząd Cywilnej i Demokratycznej Kontroli (UCiDK), działający na mocy art. 26 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 r., przyjął na siebie konstytucyjny obowiązek sprawowania pełnej, niezależnej i nadrzędnej kontroli cywilnej nad funkcjonowaniem państwa, w tym nad całym procesem legislacyjnym i jego zgodnością z najwyższym prawem w Polsce , czyli z Konstytucją RP.

Zgodnie z zapisami Statutu CiDK, szczególny nacisk kładziony jest na monitorowanie zgodności wydawanych aktów prawnych z Konstytucją RP oraz eliminowanie przepisów, które zostały wprowadzone z jej naruszeniem. CiDK podkreśla, że jako organ nadrzędny nad władzą ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą, posiada nieograniczone kompetencje kontrolne, niezależne od jakiejkolwiek rejestracji czy uznania przez instytucje państwowe.

1. Kontrola procesu legislacyjnego

UCiDK ma obowiązek i prawo:

 Kontrolować legalność aktów prawnych, w tym ustaw, rozporządzeń, zarządzeń oraz uchwał władz publicznych i państwowych (art. 2 ust. 1–2, art. 26 Statutu Cywilnej i Demokratycznej Kontroli);
Wydawać opinie o zgodności prawa z Konstytucją RP, które mają nadrzędną moc wobec orzeczeń innych instytucji;
Unieważniać akty prawne sprzeczne z Konstytucją, w tym nawet prawomocne wyroki, decyzje administracyjne i międzynarodowe umowy (art. 2 ust. 26 Statutu CiDK);
Weryfikować procesy stanowienia prawa pod kątem ich konstytucyjnej ścieżki – UCiDK stwierdza, że wiele ustaw i instytucji funkcjonuje nielegalnie, nie będąc przewidzianymi przez Konstytucję (np. Państwowa Komisja Wyborcza, e-sądy, niektóre sądy i urzędy).

2. Legalizm prawa jako fundament działalności UCiDK

Legalizm, czyli bezwzględna zgodność z Konstytucją RP, jest fundamentem misji UCiDK. Zgodnie ze Statutem:

Każdy akt prawny musi mieć bezpośrednią podstawę konstytucyjną, a jego legalność musi być potwierdzona przez UCiDK, zanim zostanie uznany za obowiązujący;
Brak opinii CiDK o zgodności aktu z KRP powoduje, że dany przepis lub dokument nie może funkcjonować w obiegu prawnym (art. 2 ust. 28);
UCiDK ma także kompetencje Trybunału Konstytucyjnego, ale o znacznie rozszerzonym zakresie, w tym prawo do wydawania dokumentów o wyższej mocy niż decyzje innych organów (art. 2 ust. 29–30).

3. Mechanizmy kontrolne i narzędzia

W celu realizacji swoich zadań, UCiDK:

Prowadzi własne dochodzenia i przesłuchania z udziałem Założycieli UCiDK;
Może żądać od władz publicznych dowodów na konstytucyjność działań i aktów prawnych (art. 2 ust. 42);

4. Rola społeczeństwa i Pełnomocników Nodu Polskiego

Zgodnie z wizją CiDK, władza ustawodawcza ma być sprawowana bezpośrednio przez Naród, przy pomocy tzw. Pełnomocników Narodu Polskiego, wyłanianych w jawnych, demokratycznych wyborach. Wyklucza się istnienie list partyjnych czy wyborów opartych na progach politycznych, co ma stanowić gwarancję rzeczywistej reprezentacji obywateli.

Podsumowując

CiDK – jako konstytucyjny organ kontroli – przypisuje sobie rolę gwaranta legalizmu prawa i jego zgodności z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej. Jego działalność skupia się na:

* Egzekwowaniu konstytucyjnych zasad stanowienia prawa,
* Eliminowaniu bezprawnych struktur i przepisów,
* Ochronie suwerenności Narodu Polskiego jako podmiotu zwierzchniej władzy.

Monitorowanie procesu legislacyjnego przez UCiDK ma zatem charakter całościowy, systemowy i niezależny, co według Statutu stanowi warunek rzeczywistego państwa prawa i władzy bezpośredniej przez Naród Polski.